هر روز!
هر روز!

نبرد ادسا نبرد اِدِسا بخشی از جنگ‌های ایران و روم

نبرد ادسا نبرد اِدِسا بخشی از جنگ‌های ایران و روم

نبرد ادسا
نبرد اِدِسا بخشی از جنگ‌های ایران و روم بود که در سال ۲۶۰ میلادی بین شاپور یکم، شاهنشاه ساسانی و والرین امپراتور روم در مکانی به نام ادسا در ترکیه امروزی روی داد. پانزده سال پس از آخرین جنگ ایران و روم، رومی‌ها به فرماندهی امپراتور جدید خود، والریانوس، که پیر و شکسته بود، به جنگ با ساسانیان آمدند، ولی سپاهیان ساسانی آنان را محاصره کرده، والرین و بسیاری از افسران ارشد او کشته شده یا به اسارت درآمدند. پس از جنگ هم شاپور همه اسرا را به ایالت خوزستان تبعید کرد و با استفاده از سربازان و مهندسان رومیِ به‌اسارت‌درآمده، آغاز به ساخت و ساز کرد، که از جمله این ساخت‌وسازها می‌توان به ساخت بنای پل شوشتر و سد شادُروان و شهرهای جدید اشاره کرد. سپس به پیشتازی خود در آسیای صغیر ادامه داد و شهرهای قیصریه و کاپادوکیه را نیز تسخیر کرد. در سال ۲۵۶ هنگامی که شاپور در راه شامات بود، اذینه حکمران تدمر، تحفه‌ها و هدایای گرانبهایی نزد او فرستاد، اما پادشاه ساسانی پیشکش‌های وی را نپذیرفت. این کار برای اذینه گران تمام شد و وقتی که شاپور پس از جنگ با رومیان از راه آسیای صغیر به ایران بازمی‌گشت، گروهی از عربان به سپاه ساسانی یورش برده و بار و بنهٔ سپاه را به غارت بردند و سپاهیان ساسانی با تحمل رنج و سختی فراوان و دادن تلفات بسیار به ایران بازگشتند. سپس در سال ۲۶۲ اذینه شروع به حملات مجدد به ساسانیان در بین‌النهرین کرد که به موجب آن تمام متصرفات شاپور در بین‌النهرین به تسخیر وی درآمد. اذینه در ادمه یورش‌های خود تا نزدیکی تیسفون آمد و آنجا را ویران نمود سپس به محاصره تیسفون پرداخت، ولی به هرحال نتوانستند پایتخت ساسانیان را تسخیر کند و عقب‌نشینی کرد، از سال ۲۶۴ به بعد دیگر جنگی بین این دو درنگرفت تا آنکه در سال ۲۶۷ اذینه به قتل رسید و همسرش ملکه زنوبیا به تخت نشست و حکومت جدیدی را مستقل از امپراتوری روم تاسیس کرد.
شاپور یکم ساسانی که در جنگ با رومیان بر والرین قیصر روم چیره گشت به موجب نقش‌های به جای مانده از این پیروزی، اطلاعات زیادی دربارهٔ وی در تاریخ ایرانیان، رومیان و سریانیان ثبت شده است. بازنمایی روابط بین رومیان و ساسانیان، که بر علائق و سیاست مستقل شرقی تاکید دارد، بدیهی است که نباید شواهد و روایات شرقی را نادیده انگارد. ف.هویزه در منابع تاریخی روایات نسبتاً هماهنگ با محتوایی همسان اساساً از سوی مورخان رومی، یونانی، مسیحی و سریانی بیشتر قابل اعتماد دانسته شده است. در منابع نسبت داده شده به خود ساسانیان اطلاعات تاریخی، سیاسی و حتی دینی آن گونه که باید و شاید بدون تحلیل و تفسیر علمی، پژوهشگران را دچار سردرگمی می‌نماید.
آمین مارسلن اهل انطاکیه اورونتس بود و به ادامه نگارش تاریخ معروف تاریخ تاسیتوس پرداخت و تنها جنگ‌های ایران و روم در قرن ۴ را از دیدگاه خود نوشت. از تاریخ او تنها مجلدات ۱۴ تا ۳۱ باقی مانده که مشتمل بر وقایع سالهای ۳۵۳ تا ۳۷۸ م است. آمین مارسلن خود در جنگ‌های ایران و روم، بویژه در جنگ سال ۳۶۳ م حضور داشته و اطلاعات بسیار مهمی درباره ایران و ایرانیان بر گزارش خود افزوده است. وی مدعی بود که به بایگانی شاهنشاهی ساسانی دسترسی داشته است. همچنین، اورلیوس ویکتور از مورخین سده چهارم میلادی است و در تاریخی که به نام خود نگاشته است، اشاراتی به تاریخ دوره ساسانی کرده است که برای تدوین و مطالعه این دوران سودمند است. تاریخ اورلیوس در سال ۳۶۰ م خاتمه یافته است. تربلیوس پولیو در دوران دیوکلتین می‌زیست. تالیفی با عنوان تاریخ قیصران روم دارد که می‌توان اطلاعاتی را از آن، درباره حوادث اوایل عهد ساسانی استخراج نمود. دکزی پوس آتنی در نیمه دوم سده سوم میلادی می‌توان اطلاعاتی درباره اوایل دوران ساسانی در بخش‌هایی که از گزارش‌های او باقی مانده است، به دست آورد. لاکتانتیوس فیرمیانوس از مورخان یهودی بود و آثار او حاوی گزارش‌هایی اغراق‌آمیز درباره رفتار خشونت‌آمیز شاپور ساسانی با والرین، امپراتور شکست خورده روم بود. یوتروپیوس مورخ رومی است که در سده چهارم میلادی می‌زیست وی تاریخ روم را از ابتدای بنای آن تا سال ۳۶۳ م، یعنی درگذشت یوان، امپراتور روم، تدوین نمود و سعی کرد در قضاوت‌های خود بی طرف باشد. به هر حال تالیف او برای آگاهی از تاریخ ساسانی مفید است.
از منابع متأخرتر، پروکوپیوس قیصری یکی از نویسندگان برجسته و درجه اول در تدوین جنگ‌های ایران و روم محسوب می‌شود. این مورخ اواخر سده پنجم و اوایل سده ششم، منشی یکی از سرداران معروف بیزانس به نام بلیساریوس بود و همراه با وی در جنگ‌های بسیاری، از جمله جنگ با ایرانیان شرکت کرد. تالیف او شامل چند جلد کتاب است که جلدهای اول و دوم مربوط به جنگ‌های روم و ایران است. متقدین تاریخ، این کتاب پروکوپ را هیستوریکن خوانده‌اند و معتقدند که تالیف یکی از مهمترین آثاری است که تا کنون درباره تاریخ روم نوشته شده است. پروکوپ در این تالیف، از شیوه نگارش هرودوت استفاده کرده و سعی نموده جانب بی طرفی را رعایت کند. همچنین، سونکلوس است که (و. ۸۱۰ م) که کتابی تحت عنوان تاریخ ایام سلطنت ساسانی نوشته و اطلاعات خود را از یادداشت‌های آگاثیاس اقتباس کرده است.
بازمانده‌های متنی، کتیبه‌ها، چرم‌نبشته‌ها، پاپیروس‌ها و سفالینه‌های منقوش به‌چند زبان و خط را شامل می‌شود. از بازمانده‌های متنی مربوط به نبرد می توان از، کتیبه‌های شاپور یکم بر کعبهٔ زرتشت نام بُرد.
گزارش‌ها به متونی گفته می‌شود که به زبان‌ها و در دوره‌های گوناگونی نوشته شده‌اند. شایان ذکر است که اساس نوشته‌های همهٔ تاریخ‌نگاران مسلمان (تاریخ‌های عربی و فارسی)، خداینامههای رسمی دربار ساسانی بوده‌است که این خداینامهها نیز از رویدادهای مندرج در سالنامه‌های رسمی دربار ساسانی به‌عنوان منبع بهره برده‌اند. خداینامه در اواخر عصر ساسانی به‌زبان پارسی میانه تدوین شده‌بود. عنوان ترجمهٔ این کتاب به‌زبان عربی زیر نام سیر الملوک العجم و در فا

برای ارسال اولین نظر کلیک کنید